ADAPAZARLI BOŞNAKLAR

ADAPAZARLI BOŞNAKLAR

Şevket KOÇ

Sakarya, Türkiye’nin bir ili ve en kalabalık yirmi ikinci şehri. Sakarya nüfusu 2025 yılına göre 1.123.693’tür.Yüzölçümü 4817 Km2 dir. 16 ilçesi vardır. Sakarya  toplam nüfusuyla İstanbul, Bursa, Kocaeli ve Balıkesir’in ardından Marmara Bölgesi’nin en büyük beşinci şehridir.

Sakarya ilinin eski adı Adapazarı’dır.XVI. yüzyılda bir köy olarak  kurulan Adapazarı’nın, ilk başlarda Ada veya Adaköy olarak adlandırıldığı, bir sonraki yüzyılda çevre için bir pazar yeri olarak seçildiği  ve daha sonraki yüzyıllarda “Ada pazarı” olarak isimlendirildiği belirtilmektedir

Şimdi ise merkez ilçedir.Adapazarı bir göçmen şehridir.Kafkas ve Balkan göçmenlerinin yanında Karadeniz’den zamanında gelen göçlerle oluşan nüfus yapısına sahiptir.Adapazarı,gerek muhacirlerin geçici toplanma yeri olan İstanbul’a yakınlığı ve gerek demiryolu güzergahında olması nedeniyle muhacirlerin sevk ve iskan edildiği yerlerden  birisi haline gelmiştir.

Boşnakların Şehre Yerleşmeleri

1877-78 harbi neticesinde imzalanan Berlin Antlaşması’yla, Osmanlı Devleti’nin Balkanlar’daki en uç ileri karakolu olan Bosna-Hersek, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun işgaline bırakılmıştı. Buranın Müslüman halkı olan Boşnaklar ise Hıristiyan bir devletin işgalinde yaşamayı bir türlü kabullenememişler ve göç etmeyi düşünmeye başlamışlardı. Avusturya’nın yaptığı çeşitli zulümler neticesinde 1882-1900 tarihleri arasında 120.000 kadar Boşnak, anavatan olarak gördükleri Osmanlı Devleti’ne göç etmişlerdir.İşte o dönemde gelen Boşnaklardan Sakarya’ya da Boşnak göçleri ve bunun sonucunda iskanları yapıldı.

Adapazarına İlk Yerleşen Boşnak Sülalaleri

Peki Adapazarı’na ilk olarak hangi sülaleler yerleşti.. Bunu da Dr. Ebubekir Sofuoğlu’nun yazdığı , “Osmanlı’dan Bugüne Adapazarı’nda Belediye Hizmetleri (1862-2006)” adlı kitabının 75-85’inci sayfalarında Bosna’dan Adapazarı’na göç eden ailelerin listesi kısmında görüyoruz.Dönemin Adapazarı Kaymakamlığınca hazırlanan Bosna Göçmenleri Defteri dikkatlice incelendiğinde en eski göçün 1881’de (2 erkek 3 bayan toplam) 5 nüfuslu “Kalamin Salih Bin Ömer Hanesi” olduğu görülmektedir. Osmanoviç, Mehmetoviç, Boliyaliç, Baciç, Hasiç, Caniyebiç, İşuzeviç, Karabaşoviç, Ciyukiç, Beyazoviç, Haciç, Başlagiç, İslamoviç, Baeviç, İkanoviç,Kırziç, Müminoviç, Dırgoviç, Karaosmanoviç, Safiç, Meziç, Başayiç, Ali Gaviç, Hamziç, Mükeniç, Hoskiç, Müekkiniç, Kabaciç vs.lakaplı bir çok Boşnak ailesinin Adapazarı’nda  Camii Cedit (Yenicami), Bahşiler, Pabuççular, Çukurahmediye, Aziziye Mahalleleri ve Çaykışla Karyesine (Köyü) yerleştirildiklerini görmekteyiz.Bunun yanında 1880’li yıllarda gelenler Yazlık köyüne gelen Boşnaklar da vardı.1914 Adapazarı Şehir Haritası belgelerinde Nokiç ve Agiç gibi sülale isimlerine rastlanır.1915 tarihli yazıda Leyoboviç  Boşnak soyadına rastlanmaktadır.1916 yılına ait evrakta Avusturya Sefareti’nden gönderilen hukuk varakasının Adapazarında mukim Arifoviç’in karısı Emine bint-i Abdiç’e tebliğ edildiğine dair evrak var.Bu da bu dönemde Arifoviç soyadlı Boşnakların varlığını gösterir.

Ayrıca diğer ulaştığımız bir bilgi şu: Adapazarı sicillerinde yer alan, Muminovic Salih, bin Mustafa, Bosna’dan, Hicri 1307, Miladi 1891’de Adapazarı, Yahşiler mahallesine yerleştirilmişler. 2 yetişkin, 1 çocuk gelmiş gözüküyor. Öncesinde bir aile buldum, Rogatica, selo Vinča’da, 1850-51 nüfus sicillerinde. Müminovic İbrahim, bin Mustafa. 1820 doğumlu, oğlu Mustafa 1846 doğumlu, kardeşi Hasan 1859 doğumlu.

Adapazarında yaşayan bir Boşnak : “Benim atalarım 1880’li yıllarda Bijeljena’dan Adapazarı’na Aralık köyüne gelip yerleşmişlerdi. Biz de hala aynı köyde yaşıyoruz. Aralık köyü Yazlık köyü Boşnak köylerdir. Aralık köyünde yaşayanların çoğu Boşnak muhacirlerdir. Çoğu Bijeljena’dan, Odzak, Doboj’dan gelenlerdir. Sakarya’da Serdivan, Kuruçeşme, Aktaş köyü, Aralık, Yazlık köyü, merkezde Yenigün Mahalesi gibi yerler Boşnak muhacirlerin yoğun yaşadıkları yerler. Tabii Boşnaklar sadece bu söylediğim yerlerde değil Sakarya’nın değişik yerlerinde yaşamaktadırlar. Bunlar sadece şu anda aklıma gelenler. “

Yine Ebubekir Sofuoğlu’nun aynı kitabında 1881-1893 tarihleri arasında Adapazarı’na yerleştirilen Boşnak aile sayıları yıl yıl verilmiştir. Buna göre bu tarihler arasında toplam yerleştirilen Erkek sayısı 593 kadın sayısı ise 618 olarak verilmektedir.

Bosna eşrafından iki şahsın hazırladığı ve muhtelif kaza ve vilayetlerde  bulunan Bosna muhacirlere dair bilgi verilen evrakta Adapazarı‟nda 1890 yılında  henüz iskan edilmemiş Bosna muhacirlerinden 150 hanenin mevcut olduğu ve  Karamürsel kazasında da henüz yerleştirilmeyen miktarı bilinmeyen Bosna  muhacirinin bulunduğu belirtilmiştir.

Mahallelere yerleştirilen Boşnakların hane olarak baktığımızda ise yine 1881-1893 arasında Aziziye Mahallesine 26 hane ,Bahşiler Mahallesine 73 hane ,Cami Cedid Mahallesine 76 hane ,Çaykışla Mahallesine 2 hane ,Çukurahmediye Mahallesine 71 hane ,Pabuççular Mahallesine 39 hane  ve yer belirtilmeyen yerleri topladığımızda 296 haneyi  görmekteyiz.

Adapazarı’na iskan edilen Bosna-Hersek muhacirlerinin sayısının 20 Ağustos 1311 (1 Eylül 1895) tarihli bir belgede 1104 nüfustan ibaret bulunduğu zikredilmiştir. Yine aynı belgede Bosnalı muhacirlerin her birinin durumu, isimleri, meslekleri ve yerleştikleri mahaller zikredilmiştir. Bunlardan 171 kişinin mesken ve arazileri bulunmamaktaydı.

Muhacirlerden 57 hane Çukur Ahmediye, 64 hane Cami-i Cedid, 50 hane Bahşiler, 44 hane Papuççular, 27 hane Aziziye ve 20 hane de Çaykışla mahallerine iskân edilmişlerdi. Muhacirler Adapazarı’na 1299/1883’te 1, 1300/1884’te 46, 1301/1885’te 26, 1302/1886’da 15,1303/1887’de 21, 1304/1888’de 31, 1305/1889’da 14, 1306/1890’da 24, 1307/1891’de 34, 1308/1892’de 22, 1309/1893’te 10, 1310/1894’te 13 ve 1311/1895’te 5 hane olarak gelmişlerdir. Hane reislerinden 238’i rençber, 7’si cibacı, 3’ü bakkal, 2’şer kahveci, asker, terzi, 1’er yamacı, zahireci, hoca, tımar, serseri, camcı, dava vekili ve ekmekçi olarak kaydedilmiştir.

Yine diğer bir belge de ise 1889 yılında Adapazarı kazasında Çerkez, Abaza, Gürcü, Boşnak ve Rumeli muhacirlerinin yerli ahalinin iki katına ulaştığı bilgisine ulaşılmaktadır

1900’lerin başında Bosna muhacirlerinin  yerleştirildiği bir diğer bölge ise Karasu’dur.1900‟lü yılların başında Adapazarı’na göç eden Bosna muhacirleri Adapazarı  kasabasına üç saat mesafede bulunan Karaboğaz adlı “mahlul” çalılıkta iskan etmiş  ve burada birer hane inşa ederek etraftaki çalılığı temizleyerek arazi açmışlardır. Bu muhacirlerin çalılıktan açtıkları arazinin Adapazarı eski belediye reisi İstepan Ağa kendi mülkü olduğunu iddia ederek mahalli mahkemede dava açmıştır.Muhacirlerin  iddiasına göre mahkemede kendileri para cezasına çarptırıldıkları gibi birkaç gün  içinde evlerini yıkmadıkları takdirde hükümet marifetiyle yıkılacağı ve civarındaki  arazinin de satılacağı yolunda tehdit edilmişler ayrıca bu hususta kaza  kaymakamlığına defalarca müracaat etmişlerse de bir sonuç alamamışlardır

Cami-i Cedid Mahallesi 1900 yılında 492 haneye ulaşan Boşnak,Rumeli ve Tatar göçmenlerinden oluşurken büyük bir mahallenin tek muhtar tarafından yönetilemeyeceği anlaşılmış bu sebeple Boşnakların yaşadığı mahalle Mecidiye adıyla oluşturulmuştur.

Boşnaklar Usulsüz Olarak Arazilere El Koyuyor

15 Mart 1316 (28 Mart 1900) tarihli diğer bir belgeden anlaşıldığına göre, Adapazarı civarında Gökçe Viran adlı mevkide kurutulan bataklıktan 15.000 dönüm arazinin 4.624 dönümü Boşnak muhacirlerine tahsil edilmiştir. 1895 yılında Adapazarı’na gelen 170 hane Boşnak muhacirinin mesken ve arazisi  yoktu ve bu kişilerin kazanın kuzey doğu kısmında bulunan Gökçeören Gölü civarına yerleştirilmeleri gündeme gelmişti.Bataklıkların kurutulması hem sağlık açısından hem de Balkanlardan ve Kafkasya’dan gelen muhacirlerin iskân edilmesi açısından önemliydi.Zamanla buradaki muhacirlerle  buranın iskanını açma ihalesi verilen Emil Bodovi arasında  sorunlar ortaya çıkmıştı. Özellikle Yazlık civarındaki Bosna muhacirleri kendilerine çizilen hududu aşarak imtiyaz hattını geçmişler arazi kapalı olduğu için ormanları yakarak, keyfi ve faydasız bir suretle aça_bildikleri tarlaların etrafını hendek ya da çitlerle çevirmeye ve araziyi mülk edinmeye başlamışlardı.Kimi bunu kazanca dönüştürmüştür.Boşnak muhacirlerinin ileri gelenlerinden Seyfettin Ağa ile Bekir Osman Süleyman Pehlivan, imtiyaz dâhilinde 200-600 dönüme kadar yer açmağa muvafık olmuşlar ve tapusuz olarak araziyi mülkleştirmişlerdi.Bu kişiler açtıkları arazi dönümünü 2-2,5 lira arasında diğer muhacirlere satmaya başlamışlardı.

Muhacirler ve yerli halk imtiyaz dahilinde yaklaşık olarak 8.000 dönüm araziyi işgal ederek açmışlardı. Bu şahıslar burada her türlü  ziraat işleriyle meşgul olmaktaydılar, fakat ektikleri arazinin ne öşrünü ve ne de vergisini hükümete vermektedirler. Bundan dolayı kanal açılıp bataklık kuruduktan sonra Osmanlı Devleti de bu durumdan zarar etmeye başlamıştır. Ayrıca imtiyaz hattı dâhilinde arazi açarak buralara yerleşen muhacirler arazi sınırlarını kendi keyiflerine göre belirlediklerinden aralarında daima sorunlar çıkmış ve bu sorunlar çok önemli noktalara gelmiştir.1896 Haziran ayında Boşnak muhacirler bu kez Karaboğaz civarında Emil Bodovi tarafından kurutulan arazide ekilen ekinler ile Bodovi’nin çalışanlarının kurduğu barakaları tahrip etmişler ve bataklık kurutma çalışmalarını gerçekleştiren mühendisler ve diğer adamları öldürmek tehdidinde bulunmuşlardı. Olay yine Fransız Sefareti’ne yansıtılmış, Sefaret de zararın hükümet tarafından karşılanmasını talep etmişti. Bâb-ı Ali de bu durumun araştırılması için İzmit Mutasarrıflığı’na talimat göndermişti.30 Nisan 1898’de Fransız Sefareti’nden Hariciye Nezareti’ne gönderilen yazıda, Boşnak muhacirlerin tecavüzlerini artırarak devam ettik_leri, muhacirlerin su taşkınını önlemek için yapılan ahşap ve topraktan oluşan setleri tahrip ettikleri, köprülerin ahşap parmaklıklarını balta ile parçaladıkları ve suyolunun mecrasını da toprak ile doldurmakla tehdit ettikleri ortaya çıkmaktadır.Fransız Emil Bodovi’ye verilen imtiyaz dâhilinde bulunan göl ile civarındaki bataklıklardan yaklaşık 15.000 dönüm arazi temizlenmiştir. O civardaki Boşnak muhacirleri tarafından sahiplenilmiş arazi 4.620 dönümdür. Bu araziyi işgal eden muhacirlerin sayısı 347 kişi olup, işgal ettikleri böl_gede özellikle 8-10 yıldır toprağı işlemektedirler. Bazı yerlerde özellikle Mahmudiye Köyü civarında halk senet göstererek ekip biçtikleri arazinin kendilerinin olduğunu iddia etmektedirler.Osmanlı Devleti sorunun çözümünde buradaki arazi karşılığının muhacirler tarafından ödenmesi şartını getirerek meseleyi çözmeye çalışsa da hiçbir zaman bu bedel ödenmemiştir.

Adapazarı’na yerleştirilen Bosnalıların yerleştikleri semte Hamidiye denmiştir. Bu durum 23 Eylül 1316 (6 Ekim 1900) tarihli bir belgede şu şekilde anlatılmıştır:

“Adapazarı’nda Cami-i Cedid mahallesinde iskan edilen Rumeli ve Bosna ve Tatar muhacirlerinden Bosnalıların bulunduğu semtin Hamidiye ve Tatarların mütevazi oldukları cihetin Mecidiye namlarıyla bittevsim iki mahalle teşkili hakkında” Bu dönemde Adapazarı’na, Çerkez, Gürcü, Boşnak gibi etnik unsurlar tarafından yapılan göçlerin büyük çoğunluğu Boşnak muhacirleri tarafından yapılmıştı.

Boşnak muhacirlerin yerleştirilmelerinde kısa zamanda lisan ve adetlere uyum göstermelerini ön planda tutmuştur. 1878’den sonra başlayan ve günümüze kadar devam eden göçlerin neticesi olarak şu anda da Türkiye’nin 30’u aşkın vilayetinde Boşnak asıllı vatandaşımız yaşamaktadır. Gerek Balkan harpleri gerekse İstiklal Harbi’nden sonra ve hatta günümüzde dahi devletin Boşnakların Türkiye’ye yerleştirilmesinde çok seçici davranmadığı ve bu unsuru kabul ettiğini görmekteyiz. Özellikle Birinci Dünya Savaşı sırasında, devletin ihtiyaç hissettiği potansiyel insan gücünün sağlanmasında, dağıtılarak yerleştirilen ve bu sayede Türkiye şartlarına kolaylıkla uyum gösteren bu Boşnak muhacirlerin önemli bir katkısı olduğunu söyleyebiliriz.

Boşnakların Türkiye’ye Uyum Sağlamaları

Göç eden Boşnak muhacirler de Osmanlı zamanından beri devam eden alışkanlık ve kız alıp verme gibi akrabalık ilişkileri sayesinde kendilerini Türk kabul edip, Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin en sadık toplulukları arasında yer almışlardı.

Türkiye’de şahsi teşebbüs ve özel sermaye ile kurulan ve günümüze kadar yaşamını sürdüren ilk banka, 14 Ocak 1914 tarihinde Adapazarı’nda “Adapazarı İslam Ticaret Bankası” adıyla kurulmuştu. Daha sonraları adını Türk Ticaret Bankası olarak değiştiren bu bankanın kurulmasıyla bankacılık tarihimiz yeni ve çok önemli bir aşamaya ulaşmış oluyordu. Göç kaynağı itibariyle Bosna, Silistre, Niğbolu, Diyarbakır gibi bölgelerden gelip Adapazarı’na yerleşmiş olanların da içinde bulunduğu 13 müteşebbis, bu ilk özel teşebbüs bankayı Adapazarı’nda kurmuştur. Banka kurucularından olup Bosnalı bir muhacir olan Hacı Adem Beyzade İbrahim o dönemin Karasu Nahiyesi Belediye Reisi idi. Bankanın Kuruculardan olan İbrahim Bey, bankanın belli bir müddet idare meclisi reisliği yapmıştır. Buradan da anlaşılacağı üzere Boşnak muhacirlerin arasından üst kademelerde görev almış kişiler çıkmıştır.

Belediye Başkanı İbrahim Begoviç

Dr.Ebubekir Sofu’nun hazırladığı kitabın 78’inci sahifesinin son satırında “İbrahim Bey Bin Hacı Adem Biraderi , Hasan Bey, Hamza Ali Bey ve Aileleri, 7 erkek 9 kadın yekün 16 kişilik bir hanede, 1885 yılında Bosna’dan Camii Cedit (Yeni Camii) Mahallisine göç ettikleri”, tüccar oldukları, “haneleri ve arazileri vardır” notu görülmektedir. Hemen söyleyelim ki bu hanede söz edilen şahıslardan birisi 1902-04 yılları arasında 3’üncü Adapazarı Belediye Başkanı olarak seçilen Adembeyzade İbrahim Beyden (Ocaklı) başkası değildir. Başkanlığı döneminde Ziraat Bankası önünden Yenicamii’ye kadar devam eden parkı halkın hizmetine açmış ve bu park 1961’de “Atatürk Bulvarı” haline dönüşene kadar “İbrahimbey Parkı” olarak anılmıştır. Öte yandan 13 Adapazarlının 9 Mart 1913’te bir araya gelerek kurduğu bankanın noterlikte tescildeki adı “Adapazarı İslam Ticaret Bankası”nın resmi sözleşmesinde adı “Hacı Adembeyzade İbrahim Bey Sipahizade Hamit Bey ve Şürekası (Ortakları) Adapazarı İslam Ticaret Bankası nam ile… teessüs eylemiştir” şeklindedir.

Boşnaklar Adapazarı’na ilk ayak bastıklarında ekonomik ve kültürel bakımdan büyük zorluklarla karşılaşan Boşnaklar, zamanla bölgeye uyum sağlamış, örf ve adetlerini korumuş, yaptıkları iktisadi girişimlerle de bölge ekonomisine büyük katkılarda bulunmuşlardır.

Mart 1923 gelir ve Türkiye’ye Boşnak göçleri büyük bir hızla devam eder.Bu tarihte 6687 Boşnak Adapazarına yerleştirilecektir.1934 ve 1951 tarihlerinde de Serdivan’a Yugoslavya’dan Boşnak göçmenler gelip yerleşmişti

GÜNÜMÜZDE ADAPAZARINDAKİ BOŞNAKLAR

Bugün Adapazarında Başlar Mahallesinde Boşnaklar vardır.Başlar; bugün Yenicami’den Hacıoğlu’na kadar olan bölgeye denirdi. Daha sonra Başlar Mahallesini adı Yenigün Mahallesi olarak değiştirildi. Daha çok Bosna’dan gelen Boşnak Müslümanların yerleştiği semtin adıydı. Bugün Patates Hali denen yer 1939 tarihinde hicret eden Boşnak Mehmet Emin Amasyalı satın alınmıştır. Mehmet Emin Amca oraya futbol sahası yapacaktı, büyüklerle anlaşamadılar, zamanla orası semt pazarı oldu, ardından da Patates Hali oldu. Hacıoğlu denen mahallenin de ilk sakinleri Boşnaklardır.Daha sonra Manav ve Arnavutlar gelip yerleşmiştir.

Ahmetbey Bayırı Bir Boşnaktan Gelir

Bosna’da biri avukat diğeri belediye başkanı olan Ahmet Kulenoviç ve Ömer Faruk Kulenoviç kardeşler, 1927’da Adapazarı’na göçecek ve Maltepe bayırında geniş bir yamacı satın alarak, dönemine göre Ortadoğu ve Balkanların en büyük tuğla-kiremit üretim tesisi olan Kulenska Kiremit-Tuğla Fabrikası’nı kuracaklar, 1938’de bu tesisi Süleyman Hilmi Tunahan ailesine devredeceklerdir. Semt adını büyük kardeş Ahmet beyden almıştır.

Yenicami Semti de Boşnaklarla İlgilidir

Adapazarı’na Bosna-Hersek’ten ilk göçlerin 1881 yılında gerçekleşmesi üzerine, Boşnak göçmenlerin Adapazarı’na iskan edildiği semte inşa edilen camii ‘Yenicami’ olarak isimlendirilmiştir. Hatta göçlerin ve yerleşimin yoğunluğu karşısında tarihi kayıtlarda ‘Mahalle-i Camii Evvel’ (Birinci Yenicami Mahallesi) ve ‘Mahalle-i Camii Sani’ (İkinci Yenicami Mahallesi) ismi verilen iki mahalleden söz edilmektedir. Semt de adını bu camiden almıştır.

Yenicamii’den Erenlere doğru; Yenicami mahallesi, Başlar mahallesi (Yenigün), Tatar Mahallesi, Patates Hali, Hacıoğlu, Çukurahmediye; bu saydığım mahallelerin hepsinin ortak adı eskiden Boşnak mahallesiydi. “Nerede oturuyorsun? Boşnak mahallesinde. Neresinde? Hacıoğlu’nda “denilirdi.

Yenihilal Spor ismiyle bir takım kurulmuş ve Boşnakların kurduğu bu takım 1939’da kapanmıştır. 1946’dan sonra, tekrar ilçelerde takım kurmak serbest olunca Yeni Cami semti Boşnakları Yenihilal yerine Yıldırımspor’u kurdular.

Boşnaklar ,Anadolunun Kurtuluş Mücadelesi verdiği yıllarda ,Türk ve Tatar kökenliler ile birlikte oluşturulan Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nde yer alarak Adapazarı’nın düşman işgaline karşı mücadelesinde yanında yer aldılar.

Adapazarının Eşkıyası Boşnak Ömer

Aynı makalede bir de Boşnak Ömer isimli bir eşkıyadan söz edilir.Seyfettin Ağa’nın oğlu olan Ömer eşkıyalık ile zenginleşmiş ve Rum,Ermeni,Abaza ve Boşnaklardan oluşan çetesi ile Adapazarı belediyesini işgal ederek Adapazarı eşrafından oluşan bir teşkilat kuracağı gerekçesiyle yardım ister.Bunun üzerine bir Kuvay-ı Milliye müfrezesi yollanır ve 13 kişi ile birlikte Boşnak Ömer de ortadan kaldırılır.

Boşnak Mehmet Efendi

Orhan Gazi’nin 1323 yılında sefere giderken konakladığı ve namaz kıldığı yere bir cami yapılmasın istemesiyle inşa edilen ve 1325 yılında ibadete açılan Adapazarı’ndaki Tarihi Orhan Camii’nin (Orhan Gazi Camii) Cumhuriyet’in ilan edilmesiyle birlikte ilk imamlığını kendisiyle aynı taşıyan Türk Milli Basketbol Takımı ve NBA Takımı’nın oyuncusu Mehmet Okur’un dedesi yaptı. Cumhuriyet’in ilan edilmesiyle Bosna’dan Türkiye’ye göç eden ve halk arasında Boşnak Mehmet Efendi diye bilinen Mehmet Okur; Orhan Camii’nin ilk imamı olarak 1923-1963 yılları arasında görev yaptı.

Günümüzde Boşnakların Yaşadığı Yerler

Çaykışla Köyünün de yarısı Boşnak yarısı Arnavut ve karışık. Sadece Sakarya’da 80 bin, Serdivan’da ise 27 bin Boşnak yaşıyor .Serdivan’a 1934 ve 1951 yılında Boşnakların yerleştiğini öğreniyoruz.1960 yılındaki istatistiklerde Sakarya ili nüfusu 11.478 ve bunun 2492’si Boşnakça konuştuğu kayıtlarda yer almaktadır. Bunun dışında Boşnaklar Aktaş, Aralık Köyü,Karasu, Pamukova, Yazlık, Kuruçeşme ve Kazımpaşa gibi yerlerde varlar. Karasu’da Kuzuluk Mahallesi isimli Boşnak mahallesi vardır. Bosna’dan göç edenler tarafından oluşturulan mahalle olduğu için bu ad ile adlandırılmıştır. Devlet tarafından kendilerine yerleşme için yer tahsis edilmiştir. Boşnak Camii adıyla bir camiileri de vardır.Osmanlı arşiv belgeleri, Adapazarı ve Karamürsel’de yaşayan Boşnak muhacir ailelerin Bosna ile hukukî bağlarının sürdüğünü göstermektedir. HR.UHM. 161/41 numaralı belgede, Bosnasaray Liva Hukuk Mahkemesi’nden gönderilen üç adet hukuk varakasının tercüme edilerek Adapazarı’nda vefat eden Hacı Fehim Ağaççı’nın ailesine ve Karamürsel’de yaşayan oğlu Mustafa Efendi’ye tebliğ edildiği belirtilmektedir (18 Mart 1914). Bu kayıt, Boşnak göçmenlerin Marmara bölgesindeki yerleşim ağını ortaya koyması açısından önemlidir.

Akyazı Yağcılar Köyü Boşnaktır.Bunun yanında Sakarya Merkez Erenler,Sakarya Merkez Selahiye, Akyazı Akminare, Batakköy ve Kuzuluk,Ferizli Değirmencik ,Karasu Merkez Boşnak Mahallesi,Akyazı Merkez,Kurumeşe,Kocaali Kestanepınarı ve Küplük,Pamukova Oruçlu,Sapanca Ünlüce ve Söğütlü Akarca köyleri Boşnakların yerleştiği köylerdendir. Yine Pamukova’da Kazımiye Köyü Bağlar Mahallesi Boşnak Mahallesi olarak bilinir.

Sakaryada Yaşayan Bazı Boşnak Sülaleleri

Alibaşiç,Adiloviç,Aloviç,Ajanovic,Bekiç,Bişevac,Boliç,Begoviç,Bibiriştan,Blazovic,Boroştina,Bel(Berbiç),Çehiç,Çuliç,Davutoviç,Demiroviç,Duljevic,Fazliç,Fakoviç,Granica,Gusiç,Hamziç,Hajroviç,Hairlahoviç,Haziroviç,Haçkoviç,İmamovic,İbrişimoviç,İkiç,İskenderoviç,Jakupovic,Jusoviç,Kaçar,,Kajoviç,Kapitanovic,Karahasanoviç,Kolaşinac,Kuşiç,Kahrovic,Kırkmişevic,Ljajic,Lotinaç,Malagiç,Meşiç,Martinoviç,Mavriç,Mujanovic,Mujçinoviç,Mahmiç,Memiç,Mujanoviç,Musliç,Nurkiç,Okiç,Ömeragic,Paloviç,Sancak,Pakoviç,,Skarepi,Şataroviç,Şkrep,,Pajiç,Tanoviç,Tırtak,Türkiç,Torlakoviç,Zorkovic.

Tanınmış Bazı Adapazarlı Boşnaklar

Ekrem Alican ( Siyasetçi ), Ekrem AKURGAL(Tarihçi ), Muzaffer GÜNEŞ ( Sanayici) ,Ayşegül ALDİNÇ(Şarkıcı) Mehmet OKUR(Basketbolcu), Faik TUNAY(Milletvekili),İsmet ÇALIŞKAN (Kromel Süt Ürünleri),Ekrem KARABERBER BERBEROVİÇ (Teknik Direktör) ,İbrahim OCAKLI(Eski Belediye Başkanı),Orhan Şevki ALDİNÇ(Spor Yazarı),Fikret ALDİNÇ (Teknik Direktör),Müftü Arif Efendi,Kahveci İhsan,Dilmenler,Cem Uzan,Seda BAKAN (Oyuncu ),Müftü Arif Efendiler,Kahveci İhsan Tanyeri,Amerika’da NBA’de oynayan milli basketbolcu Mehmet Okur’un dedesinin babası Hafız Mehmet Efendi (ki Orhan Camiinin imamlığını yapmıştır.),Hacı Avdiç’ler/Aldinçler (Spor yazarı Orhan Şevki Aldinç, onun da kızı, şarkıcı Ayşegül Aldinç. Onların lâkabı İbrahim Efendiler’di. Aslında onlara Hacı Avdiçler derlerdi. Boşnak’ça Hacı Avdiç Türkçeye uymayan bir ad olduğundan Aldinç yaptılar.)

Bunun haricinde Karasu Boşnakları için size şunları diyebilirim: Kuzuluk Mahallesi’nin ilk yerleşim yeri olan, Boşnak Mahallesi diye anılan, Ulubatlı Caddesi’nden başlayıp Kazım Karabekir Caddesi’ne kadar uzanan yerlerde eskiden Boşnaklar uzunca bir hayat sürmüştür. Bazı kısım aileler Karasu’ya yerleştikten sonra başta Serdivan olmak üzere Gölcük’e yeni bir hayat kurmak için gitmişler. Kalanlar üçüncü, dördüncü jenerasyon Boşnaklar.

Karasu’da bir kısmı Kuzuluk Mahallesi’nde bir kısmı merkezde hayat sürmektedir. Geçmiş yıllardan günümüze iyi komşuluk ilişkilerini daima üstün tutan medeni, saygılı, hak ve hukuka olan inançları hep tam olarak hayatlarını sürmüşlerdir. Her etnik köken yaşadıkları yere kültürel miras getirir. Yemeklerinden, sosyal hayata kadar birçok hususta bir zenginlik ve değer katar.

9 Mart 1914 tarihine ait bir Osmanlı Belgesinde Karasu nahiyesinin İncili karyesinde ikamet eden Fatıma Hanım Beşiroviç’e Sazin Mahkemesi’nden gönderilen hukuk varakasının şehir isminin yanlış yazılması sebebiyle Aydın vilayetinden Adapazarı kaymakamına gönderilerek şahsa tebliğ edildiği ve iadesinin alındığına dair belge var.Demek ki 1914’te Karasuda Boşnaklar var ve Cazin yani Kuzeybatı Bosna’dan göç eden Beşiroviç sülalesi var.Bu da Karasuya çok eskiden Boşnak göçü yapıldığını gösterir.

1960’da Adapazan’nda Türkçe’den başka dilleri konuşanlar : 1960 istatistiği Adapazarı’nda 11,478 nüfusun 14 çeşit dil konuştuğunu zikretmektedir. 1965 sayımınında da Boşnakça konuşan sayısı 2492’dir.

Sakaryalı Boşnak Kadınları Kıyafetleri

Başa Giyilenler:

1. Kadınlar günlük hayatta “şaamiya” adı verilen başörtüsü kullanırlar. Kıyafetleri uygun renklerde, kenarları iğne, tığ ve boncuk oyalı yazmalardır. Kadınlar “şaamiya”yı enseden çapraz şekilde dolayarak iki omuz üzerinden sarkıtarak veya başın üzerinde düğümleyerek bağlarlar. Bu başörtüsünü yaşlılar koyu renklerde kullanırken, genç kızlar daha açık renkleri tercih ederler. Genç kızlar oyaları gözüksün diye yukarıdan bağlarlar, yaşlılar ise oyalarını gizlerler

2. b) Üste Giyilenler:

Sivilenise: Kadınlar “sivilenise” denen gömlek giyerler. Yaklaşık 2 m den dikilen bu gömleğin yapımında, ince keten dokuma kumaş kullanılır. Gömleğin kolları bileğe kadar uzanır. Kol manşeti kullanılmaz. Kollar omuzdan dar başlar, bileğe doğru genişleyerek iner. Yakası “V” şeklinde olup göğüs kafesi açıktır ve omuza doğru geniştir. Kol ve yaka kenarları tığ, iğne oyası, altın renkli iplik veya ipliklerle işlenir. Gömlek beyaz renk giyilir. Ayrıca mintanın içine bol, yeleğin içine daha dar gömlek giyilir. Eskiden gömleğin üzerine giymek için hırka tercih edilirken günümüzde gömlek yerini bluza bırakmıştır. Hırka tercihe göre yine kullanılmaktadır.

Mintan: Boşnaklar, gelin kıyafetinde kullanılan ipek veya sateni andıran kumaşa “hara” adını vermektedir. Mintan; yaklaşık 3 m haradan dikilir. Beden boyu göğüs altına kadardır. Yaka yine “V” şeklinde gelir ve Mintanın önü açık kalır. Kollar “karpuz kol” şeklinde bileğe uzanır. Bilek kısmında büzgü oluşturulur. Giyildiğinde kol büzgüden dirseğe doğru içe kıvrılır. Mintanın kollarında omuzdan dirseğe doğru işlemeler kullanılır. Boşnak kıyafetlerinde motif olarak, akasya ağacını andıran dağınık ve sık yapraklar kullanılır. Gül ve göze hoş gelen diğer yaprak veya çiçek

motifleri kullanılır. Giyim konusunda daha çok beyaz,altın sarısı rengi, pembe, mavi, kırmızı, lila vb açık tonlardaki canlı renkler tercih edilmektedir.

Yelek: Yelek; yaklaşık 2 m haradan dikilir. Beden boyu yine göğüs hizasına kadardır ve daha dar gömlekle giyilir. Yakası “V” şeklinde veya yuvarlak şekilde olabilir. Yelek önden iliklenir. Bazılarında jile kol kullanılırken, isteğe bağlı olarak omuza doğru apolet şeklinde de kullanılır.Yeleklerin sırt kısmının tamamı ve yakadan aşağı doğru ön kısımları yine aynı motiflerle altın sarısı veya gümüş renginde sırmalı iplerlerle işlenir.

1. c) Alta Giyilenler:

 Boşnak kadınları “dimia” adı verilen şalvar giyilir. Bu şalvar yaklaşık 12 m kumaştan dikilir. Kumaş olarak pazen ve basma kullanılır. Şalvarda astar bulunmaz. Ağı ayak bileklerine kadar uzanır. Şalvar yanlarda kalan geniş kısımları toplanarak bel hizasında şalvarın lastiğine sıkıştırılır. Giyilen şalvarlar renkli ve çiçek desenli olup yaş grubu ilerledikçe daha koyu renkler kullanılır. Günümüzde ise bu şalvar 6 m kumaştan yapılmaktadır. Daha kaliteli kumaşlar tercih edilir. Yine enine kesilen kumaşın yanlarda kalan genişlikleri, yan tarafta diz hizasında toplanarak şalvarın içine sarkıtılır.

Renkleri evlenecek olanlarda sarı veya beyaz, yeni gelinlerde ise yine sarı, mavi, pembe, vb açık tonlarda canlı renkler kullanılır.

1. d) Ayağa Giyilenler: Boşnaklar genelde beş şişle örülen yün çorap giyerler. Bu çorapların boyu diz altına kadardır. Günümüzde ise yine diz altına kadar uzanan orlon çoraplar tercih edilir. Ayakkabı olarak, hayvan derisinden yapılan patik biçiminde çarıklar giyilirdi. Düğünü olan genç kızlar ve diğer yeni gelinler beyaz yumurta topuk kundura ile dize kadar uzanan beyaz orlon veya naylon çorap giyerler. e) Aksesuarlar: Aksesuar olarak genellikle altın renginde kemerler kullanılır. Ayrıca kıyafetle aynı kumaş ve renkte, şalvarın bel kısmını saran ve arkadan bağlanan kemerler de kullanılır. Bu kemerler kalın ve el yapımıdır. Kemerlerin üzeri de aynı motiflerle işlenir. Kıyafete uygun renkte, oyalı ve işlemeli mendiller kullanılır. Bu mendiller kemere sıkıştırılır.

2. e) Takılar: Takıya çok düşkün olan Boşnak kadınları, günlük hayatlarında da altın zincir, bilezik, yüzük vs. kullanmaktadır.

Evlenen genç kıza erkek tarafından altın zincir takılır. Altın yüzük, bilezik, kolye vs… bol kullanılır. Boşnaklar takıya çok önem verirler ve bu yüzden katıldıkları davetlere bol takıyla giderler. Boşnaklarda genç kızlar evlenene kadar makyaj yapmaz, geleneksel kıyafetleri giymezler. Bunu bekâr olduklarını belli etmek için yaparlar. Evlenecek olan genç kız geleneksel kıyafetleri kına gecesinde giyer ve kına gecesinde birkaç kez kıyafet değiştirir. Düğün gecesi gelinlik giyerler. Başına kırmızı duvak takarlar. Yaş grubuna bağlı olarak giyilen kıyafetlerin rengi koyulaşır.

Bayanların giyim özellikleri, giyimlerde kullanılan renkler ve süslemeler (bindallı); bayanların el işlerine (tığ ve iğne işleri) olan ilgisi, çeyiz hazırlanması ve çeyize koyulan eşyalar; söz, nişan ve düğünle ilgili âdet, gelenek ve görenekler gibi hayatın birçok alanında kültürel etkileşim ve birlikteliğin en belirgin örnekleridir. Sonuç olarak uzun yıllardır Sakarya’da yaşayan Bosnalı göçmenler ilin kültürel zenginliğine renk katmaktadırlar. Bosna-Hersek göçmenleri Sakarya’da kendilerine ait kültürel değerleri canlı bir şekilde yaşatmaya çalışmaktadırlar. Belirli dönemlerde Türkiye çapında yapılan şenliklere katılarak birlik ve beraberliklerini sergilemektedirler

BOŞNAK KÖYÜ AKTAŞ

Sakarya İlinin Kocaali İlçesine bağlı bir köyken büyükşehir kanunuyla beraber ilçeye bağlı mahalleye dönüşmüştür.Köy imamı hariç tamamının Boşnak göçmeni olduğu köy Sakarya merkeze 79,Kocaali ilçesine de 22 Km Mesafededir.2025 nüfusu 305’tir.

Boşnakların Köye Yerleşmesi

Köyün tamamı Boşnak ve Novipazar göçmenidir.Köy Boşnaklardan önce Rum köyüydü.1890-1900’lü yıllarda Sancak Novipazar’dan göç edip İstanbula yerleşen Boşnaklardan 5 aile Adapazarı’na gelip yerleşir.Bunlar Kaçarlar,Boroştina,Biberişta,Jusoviçi, ve Skarepiler’dir.Aktaş Köyünde yaşayan Rumlar 1912 tarihinde köyü boşaltıp gidince bu 5 aile diğer akrabalarına haber verir ve böylece yerleşim başlar.  Köyün topraklarında beyaz taşların kayaların çokluğu nedeniyle bu aileler tarafından adını Aktaş olarak koymuşlardır.Bu ilk gelen aileler toplamda 60 kişidirler.Şu an 150 hane yaşamakta ve 550-600 nüfus kayıtlıdır.

Köyde şu an Kaçar,Boroştina,Biberişta,Jusoviçi,Fakoviç,Skarepi,Mavriç ve Lotinaclar yaşamaktadır.

Aktaş köylüleri geçim sağlamak için Adapazar Serdivan’a gelip yerleşmişlerdir.Aktaş’ın yüzde 90’ı Serdivan’da yaşar.Köyde yaşayanlardan yine Boşnakların da hayatını sürdürdüğü Küplük Köyü’nde akrabaları vardır.

Köylülerin Geçim Kaynakları

Köyün geliri fındıktır.Kalite yönüyle Giresun fındığından sonra en kaliteli fındığa sahiptir.Fındık üretimi bereketlidir.Toplam 5 köyden bile daha fazla üretim yapılabikmektedir.Ortlama 12.000 dönüm bahçeye sahiptir.Aktaşlılar fındık dışında mobilya mağazacılığı,kuyumculuk,galericilik ( oto ve traktör üzerine) ve emlakçılık ile geçimlerini sağlamaktadır.

Köy muhtarı Kerim Berk’tir.Kendisi Novipazar Boşnakları’ndandır.

Aktaş Boşnakları eğitim seviyesi yüksektir.Köylüler arasında dayanışma ve yardımlaşma gelişkindir.Boşnaklar arasındaki ilişki ve kültür seviyesi o kadar yüksektir ki diğer Boşnak köylerinde yaşayanlar ve diğer köylüler tarafından takdir edilmektedir.

Köyde geleneksel  iftarlar düzenlenmektedir.ilk iftarda yaklaşık 1000 kişi katılmıştır.2017 iftarında ise 500 kişiye yakın kişi katılmıştır.Bu iftara yüksek kademeli devlet görevlileri de katılmıştır.Köy halkı devlet erkanı tarafından sevilmektedir.Köyde Türk Bayrağı yüksek direkte algılanmaktadır.Bu da Boşnakların Türk bayrağına ve yurduna olan sevgi ve muhabbetini göstermektedir.Civar köylerde ise bunun benzerini göremezsiniz.

Köyde Boşnak olmayan tek kişi imam olmasına rağmen burada imamlık yapan her imam burdan sonra devlet memurluğundaki ünvanı ve rütbesi artmaktadır. Köyden başka yerlerde İmamlık yapan Boşnaklar da vardır.

Köyde herkes Boşnakça konuşmakta ve ilkokula başlayana kadar kimse Türkçe konuşmamaktadır.Türkiyeli Boşnaklara göre kendi kültür ve dillerini sürdüren nadir köylerden biridir Aktaş..bu yönü de diğer Boşnakların gıpta ile baktığı bir özellikleridir.Köy halkı yaşlısından gencine Boşnakçayı hâlâ anadilleri gibi konuşmaktadır. Türkiye’deki Boşnak köyleri arasında Boşnakçayı en iyi konuşan köylerden biridir. Köy merkezinde köyün kuruluş tarihine dair bir kitabe bulunmaktadır.Bu kitabede kuruluş tarihi 1911 olarak geçmektedir. Boşnak böreği ve Boşnak mantısı meşhurdur. Kocaali bölgesinde fındığın ilk dikildiği yerlerden biridir. Büyük fındık arazilerine sahiptir. Günümüzde halkın çoğu Adapazarı’nda yaşamaktadır. Fındık mevsimi olan Ağustos ve Eylül aylarında köy şenlenir, kalabalıklaşır. Aktaş Boşnakları, üzerinden bir asır geçmesine rağmen atalarının Balkanlar’daki topraklarını hiç unutmayıp ziyaretler gerçekleştirmektedirler.

Köyde  Novipazar Boşnakları Derneği kurulmuştur.Derneğin başkanlığını Necmi İlkis yürütmektedir.Kuruluş amacı Boşnak kültürünün,örf adet ve geleneklerinin tanıtılması,yaşatılması,Boşnaklar arasında yardımlaşma ve dayanışma ortamı sağlanmasıdır.Bunun yanında ihtiyaç sahiplerine yardım sözü de vermiştir.

Boşnak Gaziler Köyü: AKTAŞ

1912 yılında köye göçen Boşnaklar ,Balkan Savaşları başt aolmak üzere Osmanlı’nın savaştığı cephelerde ve Kurtuluş Savaşı dahil olmak üzere Türkiye Cumhuriyetini de ilave edebiliriz ,yurt savunulması için savaşlara katılmışlardır.Dedeleri de aynı şekilde Osmanlı için can vermiştir .İşte bunlardan biri de Raşo ( Raşit İlkiz) ,Balkan Savaşları’na katılmış ve şehit düşmüştür.Oğlu İbrahim İlkiz de Tunceli’nde çatışmalarda gazilik rütbesi ile şereflenmiştir.Köy halkından Balkan Savaşları’na katılanların yarısı köye yaralı dönmüştür.Diğer cephelerde savaşan Aktaşlı Boşnaklar da aynı şekilde köye dönerler.

Kaynaklar:

1-wikipedi

2-yerelnet.org.tr

3-turkcebilgi.com

4-Zekeriya İlkis ( Adapazarlı Boşnaklardan )

5-kocaali.bel.tr

6-Sedat KUÇİNBOLİÇ ( Adapazarlı Boşnaklardan)

7-Ayla BUDİNLİ ( Adapazarlı Boşnaklardan )

8-adapazaritarihiblogspot.com

9-medyabar.com/koseyazilari/4323/40-soruda-adapazari-.aspx

10-medyabar.com/haber/40470/75-yil-oncesinin-40-adapazarli-ailesi.aspx

11-tariharastirmalari.com/sonosmanlisehrisakarya

12-nisanyanmap.com

13-medyabar.com/koseyazilari/1249/default.aspx

14-(Sabahattin Özel’in makalesi-MİLLİ Mücadelede Adapazarında Tarafsız Nizam Yönetimi)

15-nufusune.com

16-Adapazarı’nda Gökçeören Bataklığını Kurutma Çalışmaları  ve Muhacirlerle Yaşanan Sorunlar (1890-1908),Mustafa Sarı -Bahadır Ünal

17-Fuat Bel ( Yazlık Boşnaklarından )

18-Hamza İlkis ( Aktaş Köyü Boşnaklarından )

19-Oğuz Polatel,19. Yüzyılın İkinci Yarısında Kocaeli Sancağına Göçler ve Göçmenlerin İskanı, doktora tezi

20-https://www.tyb.org.tr/naciye-alicandan-75-yil-oncesinin-40-adapazarli-ailesi-7469yy.html

21-Sakaryada  Yağayan Bosna-Hersek Göçmenlerinde (Boşnaklar) Kadın Kıyafetleri,Erol Eroğlu ve Yavuz Köktan,Halk Kültüründe Giyim Kuşam Süslenme Uluslararası Sempozyumu

22-https://www.historystudies.net/dergi/adapazarinda-muhaceret-1877-1908201601.pdf

23-Nurşen Mergen Perinçek

24-karasuhaberleri.com

25-https://sehirhafizasi.sakarya.edu.tr/osmanli-arsivi-f-z/?utm_source=chatgpt.com

26-Adapazarı’nın Teşekkülü Dr. Mehmet ERÖZ S. S. A. M . Azasından